Jan Toth
Jan Toth „Orzeł” i „Mewa” (1911–1949). Żołnierz Wojska Polskiego i Armii Krajowej, dowódca oddziału konspiracji antykomunistycznej.
„Starałem się tak żyć, abym w godzinie śmierci mógł się raczej cieszyć niż lękać” rotmistrz Witold Pilecki
Dzieciństwo i młodość
Dom rodzinny, miejsce urodzenia Jana
Jan Toth urodził się 22 listopada 1911 roku w Dąbrowicy w rodzinie inteligenckiej o polsko-węgierskich korzeniach. Był synem Edwarda, artysty-stolarza i Anieli z domu Roj. Edukację rozpoczął w Leżajsku, kontynuował we Lwowie, a ukończył gimnazjum w Stanisławowie. Po maturze podjął pracę w Urzędzie Miar.
W latach 1932–1934 odbył służbę wojskową w Zegrzu, gdzie ukończył Szkołę Podchorążych Łączności Rezerwy. Praktykę wojskową odbywał w 6. Batalionie Telegraficznym w Jarosławiu. W następnych latach pracował zawodowo w Stanisławowie, łącząc obowiązki cywilne z przygotowaniem wojskowym.
Wojna i działalność konspiracyjna
Edward Toth, artysta
rzeźbiarz, ojciec Jana
We wrześniu 1939 roku, jako kapral-podchorąży 48. Pułku Piechoty, brał udział w kampanii obronnej. Przebywał w niewoli niemieckiej, z której zdołał zbiec i powrócić do rodzinnej Dąbrowicy. Tutaj został aresztowany przez policję ukraińską i przekazany Niemcom. Po zwolnieniu z aresztu zatrudnił się jako gajowy w Jastrzębcu.
W grudniu 1941 roku wstąpił do Związku Walki Zbrojnej – Armii Krajowej, przyjmując pseudonim „Orzeł”. Po kolejnym aresztowaniu przez Niemców zdołał zbiec z transportu i dołączył do partyzantki sowieckiej dowodzonej przez Szutowskiego. Po zakończeniu okupacji niemieckiej pracował w Nadleśnictwie Sieniawa, Ponownie aresztowany, został skazany przez Sąd Frontu Ukraińskiego na sześć lat więzienia. Zbiegł z aresztu w grudniu 1944 roku.
Dowódca antykomunistycznego podziemia
Ryngraf Jana Totha
Po ucieczce zgłosił się do placówki AK w Tryńczy, gdzie kapitan Franciszek Bożek „Ramzes” powierzył mu dowództwo oddziału konspiracji antykomunistycznej. Nowy dowódca przyjął pseudonim „Mewa”. Oddział, liczący kilkaset żołnierzy, chronił ludność przed rabunkami, terrorem i napadami UPA.
W marcu 1945 roku oddział „Mewy” stoczył największą bitwę z siłami UB i MO pod Wólką Ogryzkową. Wielu jego podkomendnych wywodziło się z Ludowego Wojska Polskiego, a z ruchem współpracowali także funkcjonariusze MO powiązani się z AK.
3 maja 1945 roku w Przymiarkach-Rudce żołnierze „Mewy” złożyli uroczystą przysięgę na wierność Ojczyźnie. 6 maja oddział wspomagał walczących w zwycięskiej bitwie stoczonej z Armią Czerwoną pod Kuryłówką. 10 maja, na rozkaz przełożonych, oddział został rozwiązany.
Ostatnie lata i śmierć
Jan, drugi z lewej
Po krótkim okresie spokoju Jan Toth ponownie organizował lokalną samoobronę przeciwko napadom UPA. Ukrywał się w okolicach Sieniawy, a w 1947 roku przeniósł się na Ziemie Odzyskane, do Międzygórza gdzie pracował w leśnictwie.
17 lipca 1947 roku został rozpoznany i aresztowany przez funkcjonariuszy WUBP w Rzeszowie. Po brutalnych przesłuchaniach, 3 grudnia 1948 roku został skazany na karę śmierci. Ówczesny prezydent Bolesław Bierut odmówił prawa łaski. Wyrok wykonano katyńskim strzałem w tył głowy 24 czerwca 1949 roku w więzieniu w Rzeszowie. Nadal nieznane jest miejsce jego pochówku.
Pamięć
Krzyż Komandorski Orderu Odrodzenia Polski
Po przemianach ustrojowych, w 1992 roku Sąd Wojewódzki w Rzeszowie przywrócił mu dobre imię unieważniając wyrok sądu komunistycznego.
W 2009 roku prezydent Lech Kaczyński Odznaczył pośmiertnie ppor. Jana Totha Krzyżem Komandorskim Orderu Odrodzenia Polski.
3 maja 2025 r. w miejscowości Rudka – Przymiarki została odsłonięta tablica, upamiętniająca 80. rocznicę zaprzysiężenia Oddziału Partyzanckiego ppor. Jana Totha „Mewy” oraz por. Ludwika Reichla „Podhalańskiego”.
W rodzinnej miejscowości, przy Szkole Podstawowej im. ks. Stanisława Szpetnara w Dąbrowicy, 20 listopada 2025 r. zorganizowano uroczystość poświęconą jego życiu i działalności oraz odsłonięto pamiątkową tablicę – symboliczne miejsce pamięci, w którym rodzina, mieszkańcy i młodzież będą mogli oddawać mu hołd.
Pozostaje on uosobieniem niezłomności i walki o wolność. Jego los jest świadectwem tragicznych wyborów, przed jakimi stanęło pokolenie wojenne – wierne Polsce do końca.
Bibliografia:
- Nawrocki, Oddział Jana Totha ,,Mewy”, Zeszyty historyczne WINu, Kraków 2001,
- Matuła , JanToth ,,Mewa”. Ten ,,Bandyta z AK-owskiej konspiracji…” Strzelec 2012
- Kozimala ,,Prawdziwa historia niezłomnego dowódcy- ppor. Jana Totha ,,Mewy”
